Picaud, Aimeric

Aimeric Picaud (Parthenay-le-Vieux, Deux-Sèvres) XII. mendean bizi izan zen Elizgizon eta erromes frantsesa. Orduko kristau-santutegi nagusiak bisitatzen ibili zen. Santiagora ere erromesaldia egin zuen eta erromesentzako gidaliburua paratu zuen: Liber Sancti Jacobi edo "Kodize Kalistotarra". Santiagoren bizitzari buruzko kondairak, liturgiako testuak eta 1132-1140 inguruan egindako bidaian ikusitakoen berri eman zuen. Obra osoaren egilea ez bada ere, berea du V. Liburua, "Erromesaren Gida" jasotzen duena: dokumentu garrantzizkoa, ikuspegi historiko-antropologikotik. Donibane-Garazitik Lizarrara eta Logroñora zeharkatu zuen Euskal Herria, Iruñetik igaroz. Euskaldunen izaera, janzkera eta ohituren berri eman zuen. Ez zen nonbait ondo konpondu Euskal Herrian: euskaldun guztiak iraindu zituen, jende basati, anker eta lapurtzat jo zituen, eta haien hizkuntza barbarotzat hartu. Euskarazko hitz batzuen zerrenda eman zuen bakoitzaren esanahia adieraziz. Hona hemen Gidor Bilbaoren itzulpena baliatuz egindako moldaketa.

[  ] 

Liber Sancti lacobi V, 7:

  Aymeric Picaud

Donejakue bidean diren lurraldeen izenei eta herrien ezaugarriei buruzkoa

 Donejakue bidean, Tolosako ibilbidetik hain zuzen ere, Gaskoniako lurraldea aurkitzen da lehenen, Garona ibaia zeharkatu ondoren; gero, Somporteko mendatea zeharkatu ondoren, Aragoiko lurraldea eta, ondoren nafarrena, Argako Zubiraino [ Gares herriari buruz ari da ] eta are harantzago.

 Garaziko Mendietako ibilbidetik ordea, Tourseko lurraldearen ondoren, poitoutarren [ Poitiers ] lurraldea dator, aberats eta emankorra, ondasun oroz betea. Poitoutarrak gizon adoretsu eta gerrarako iaioak dira, oso trebeak gerran arkua, geziak eta lantzekin, gudazelaian bipilak, lasterketetan oso bizkorrak, janzkeraz dotoreak, begitarte arraikoak, hitz egitean zuhurrak, sariak ematen eskuzabalak, ostatua eskaintzeko ateak zabalik dituztenak.

 Gero Sainteseko lurraldea dago; gero, Garona ibaiaren itsasadarra igaro ondoren, Bordeleko lurraldea, ardo bikain eta arrain ugarikoa, baina larre-hizkuntza duena. Larre-gizonak bide dira Saintesekoak euren hizkuntzarengatik, baina Bordelekoak are larrekoagoak.

 Gero Bordeleko Landak datoz, hiru egun nekagarriko bidea, Ondasun orotan urria da lur hau, ogirik, ardorik, haragirik, arrainik, urik eta iturririk gabea, herri gutxi dituena, laua, hareatsua, ugaria ordea ezti, artatxiki, artaxehe eta txerritan. Menturaz udan zeharkatzen baduzu lur hau, babestu zure aurpegia herriak guespe 'erlabio' edo tauones 'ezpara' deitu ohi dituen euli izugarrietatik, ugari baino ugariago baitira han. Eta kontu handiz begiratzen ez baduzu non zapaltzen duzun, laster sartuko zara belaunetaraino han ugari den itsas harean.

 Lurralde hau igaro ondoren, Gaskoniako lurra dator, ogi zuri eta ardo beltz bikain ugarikoa, baso eta zelaiez eta ur oneko iturriak dituzten ibaiez ondo hornitua. Gaskoiak hitzontzi, berritsu, isekari, lizun, mozkorti, jatun, txarto jantziak eta bitxi gabekoak dira, gerrara ohituak ordea, baina behartsuekin abegitsuak oso. Mahairik gabe jan ohi dute suaren inguruan eserita, eta edalontzi bakarretik edan ohi dute guztiek. Jan eta edan, oparo egiten dute, txarto janzten dira eta lotsagarriro egiten dute lo denek batera lasto batzuen gainean, zikinean hain zuzen ere, etxeko guztiak ugazaba eta ugazabandrearekin batera.

 Lurralde honetatik irtetean, Jakue bidetik noski, bi ur-laster daude Sordeko Donibanetik hurbil, hain zuzen ere bat eskuinetara doana eta bestea ezkerretara, bat gauer 'erreka' deitzen zaiona eta bestea flumen 'ibaia' [ Gave de Pau eta Gave de Oloron ]. Biak ere ezin dira inola ere txaluparik gabe zeharkatu eta biziki gaitzetsi behar dira hemengo bateltzainak, ibai hauek estu-estuak izanik ere txanpon bana eskatu ohi baitute haatik beste aldera eramaten duten gizon bakoitzeko, hala txiroa nola aberatsa izanik, eta lau txanpon zamariengatik, are indarrez era lotsagarrian eskatuta. Gainera hauen ontziska txiki-txikia izaten da, arbola bakar batez egina, zaldiak ozta-ozta hartzen dituena. Horra sar zaitezenean kontu handiz ibili zeu, ez zaitezen menturaz uretara eror, eta hobe izango duzu beraz zaldia zeure atzetik eramatea, aho-uhaletik helduta, txalupatik kanpo, uretatik. Beraz ez sartu txalupara beste askorekin batera, pisu handiegia hartzen badu laster izango da hondoratzeko zorian eta. Gainera bateltzainek askotan, sarrera ordaina hartuta, hain erromestalde handia sartzen dute, non irauli egiten baita txalupa eta erromesak uretan ito. Horrekin maltzurki pozten dira bateltzainak, hildakoek utzitakoaz jabetzen baitira.

 Gero Garaziko Mendietatik hurbil euskal lurrak datoz, itsasertzean iparralderantz Baionako hiriarekin. Mintzaira basatiko lurra da, oihantsu eta menditsua, ogi, ardo nahiz bestelako janaririk gabekoa, sagarrak, sagardoa eta esnea ez bada.

 Lur honetan, Garaziko Mendietatik hurbilean hain zuzen ere, Ostabat izeneko herrian, Donibane Garazin eta Donazaharren, biziki gaitzetsi behar diren bidesari-biltzaile gaiztoak daude. Erromesen bidera ateratzen dira bi edo hiru astamakilarekin, zuzengabeko zergak indarrez kenduz. Eta ibiltariren batek, eskatzen dizkioten moduan eman nahi ez badizkie txanponak, astamakilez astintzen dute eta daukan guztia kentzen diote, mehatxatuz eta barruko galtzetaraino arakatuz. Izugarriak dira eurak eta izugarri, landugabe eta basatia bizi diren lurra; hauen begitartearen eta euren mintzaira basatiaren izugarritasunak ikaratu egiten ditu ikusten dituztenen bihotzak. Legez merkatarien zergak baino ezin har ditzaketen arren, erromes eta bidazti ororengandik ere hartzen dituzte zuzengabe. Lege onean zernahirengatik lau edo sei txanpon jaso behar dituztenean, zortzi edo hamabi hartzen dituzte, bi halako hain zuzen.

 Horregatik eskatzen eta erregutzen dugu bidesari-biltzaile hauek, Aragoiko Erregea eta hauengandik zergen dirua hartzen duten gainerako aberatsak eta guzti hau onartzen duten gainerakoak, hots, Raimundo Zuberoakoa, Bibiano Garamondarra, San Migeleko Bizkondea eta etorkizuneko hauen oinordetza osoak, aipatu bateltzainekin batera eta Arnaldo Giniako eta etorkizuneko oinordetzarekin, eta bateltzain horiengandik zuzengabe zergaren dirua hartzen duten aipatu uretako jaunekin, orobat horiei jakinaren gainean aitortza nahiz eukaristia eskaintzen dizkieten edota eliz otoitza egiten dieten edota elizan onartzen dituzten apaizekin batera, gogotik eskumikatuak izan daitezela, hala bakoitzaren lurretako gotzain-hirian, nola Santiagoko basilikan erromesen aurrean, hoben-neke luze eta agerikoaren bidez damutu eta neurriko zergak jar ez ditzaten bitartean. Eta anatemaren ezpatak jo dezala maitasunez nahiz diru bila horiei hoben hau barkatu nahi diezaien edozein elizburu. Jakin beharrekoa da bidesari-biltzaile horiek ez dutela erromesengandik batere zergarik hartu behar, eta aipatu bateltzainek ez dutela bidesari bezala obolo bat baino hartu behar lagun biko, aberatsak izanez gero jakina, eta zaldiarengatik txanpon bakar bat, baina txiroengandik ezer ez. Eta gainera itsasontzi handiak izan behar dituzte, zamariak eta gizonak zabal sartzeko bestekoak.

 Oraindik euskal lurretan, Santiago bidetik, mendi oso garai bat dago Portus Cisere [Port de Cize-Garaziko Mendatea] deitzen dena, edo Espainiako atea hantxe dagoelako edo mendi honetatik zehar garraiatzen direlako lurralde batetik bestera beharrezko gauzak [ Hemen deskribatzen den bidea Donibane garazitik hasi eta gaur Frantzia eta Espaiaren arteko muga dagoen Bentartea Lepora doa gailurrez gailur, Hostategi eta Leizar Atakatik egungo G.R. 65 oinezko bidea jarraituz, gero Ibañetara jaisteko ]. Zortzi miliakoa da goranzko bidea eta beste zortzikoa beheranzkoa. Izan ere hainbestekoa da bere garaiera non zerua jotzen duela baitirudi, eta igotzen duenari zerua bere eskuarekin uki lezakeela iruditzen baitzaio. Honen gailurretik Britainiar Itsasoa eta Mendebaldekoa ikus daitezke eta hiru herrialderen mugak, hain zuzen ere Gaztela, Aragoi eta Frantziarenak [ Ez du Nafarroa aipatzen Aragoirekin bat egina zegoelako ]. Mendi honetako tontorrean Karlomagnoren Gurutzea deitu ohi den lekua dago, Karlomagnok, bere armadarekin batera Espainiarantz zihoala, bidea ireki zuelako aspaldi aizkora, pikotx, aitzur eta bestelako tresnen laguntzaz eta han lehenbizi Jaunaren gurutzearen seinalea egin eta gero, belaunikaturik Jainkoari eta Santiagori egin zielako otoitz Galiziara begira. Honegatik erromesek han belauniko jarri Santiagoren herrira begira eta ohiturari jarraituz otoitz egiten dute eta bakoitzak Jaunaren gurutzearen bandera bat sartzen du lurrean. Mila gurutzeraino aurki daitezke han eta horregatik Santiagoren lehen otoitz-leku gisa hartzen da hau. Kristautasuna Espainiako lurretan erabat zabaldu baino lehen mendi honetan nafar eta euskaldun dongeek [ gaiztoek ] Santiagorantz zihoazen erromesei lapurretan egin ez eze asto gainean bezala ibili ohi zitzaizkien gainean eta hil egiten zituzten.

 Mendi honen ondoan iparralderantz Valcarlos [Luzaide] deituriko harana dago, non Karlosek berak hartu baitzuen ostatu bere armadarekin, bere borrokalariak Orreagan hil zituztenean. Santiagorantz doazen erromes asko ere hemendik igarotzen dira, mendia igo nahi ez dutenak.

 Gero mendi honetatik beheranzkoan ostatu-eritegia eta eliza daude, non Errolan heroi boteretsuak bere ezpatarekin hiru kolpetan goitik behera erdibitu zuen harkaitza baitago,

 Ondoren Orreaga dator, behinola Martsilio erregea, Errolan, Oliberos eta beste borrokalari batzuk berrogei mila kristau eta mairuekin batera hil ziren gudaldi handia gertatu zen lekua hain zuzen ere.

 Haran honen hurrengo, nafar lurraldea dator, ogi eta ardo, esne eta ganadutan aberatsa. Nafarrek eta euskaldunek itxura eta izugarri berdinak dituzte, janariak eta hizkuntzari dagokionean hain zuzen, baina begitartea zuriagoa dute euskaldunek nafarrek baino.

 Nafarrak belaunetarainoko oihal beltz laburrekin janzten dira, eskoziarren erara, eta abarkak deitzen dituzten oinetakoak erabiltzen dituzte, ondu gabeko larru iletsuz eginak, oinetara lokarriz lotuak, oinazpiak soilik inguratu eta gainerakoa agerian uzten dutenak. Ilezko gainjantzi beltz batzuk erabiltzen dituzte ordea, luzeak, ukalondoetarainokoak, azpilduradunak longainen antzera, saias deitzen dituztenak.

 Zinez itsusi janzten dira eta itsusi jan eta edaten dute. Nafar etxeko guzti-guztiek, hala jopuak nola ugazabak, hala neskameak nola ugazabandreak, jateko guztia lapiko bakarrean nahasita jan ohi dute, koilararekin barik bakoitzak bere eskuekin, eta edan edalontzi bakarretik edaten dute. Jaten ikusiko bazenitu, jaten ari diren txakur edo txerritzat hartuko zenituzke.

 Berbetan entzungo bazenitu, adausika ari diren txakurrekin oroituko zinateke, hizkuntza erabat basatia baitute: Jainkoari Urcia deitzen diote, Jainkoaren Amari Andrea Maria, ogiari ogui, ardoari ardum, haragiari aragui, arrainari araign, etxeari echea, etxeko jaunari iaona, etxeko andreari andrea, elizari elicera, apaizari belaterra esan nahi baita pulcra terra lur ederra', gariari gari, urari uric, erregeari ereguia, Santiagori laona domne lacue.

 Herri basatia da hau, beste herri guztietatik ezberdina ohituretan eta izaeran, zeinahi gaiztakeriaz betea, kolorez beltza, itxuraz maltzurra, gaiztoa, okerra, doilorra, hitzik gabekoa eta ustela, lizuna, mozkortia, bortizkeria orotan iaioa, izugarri eta landugabea, makur eta zitala, fedegabe eta errukigabea, anker eta kalapitaria, batere dohainik gabea, bizio eta maltzurkeria guztietan ikasia, getarren [ Gaurko Errumania aldean-edo bizi zen "Getae" herria, herri gaiztoaren eredutzat zutena) ] eta mairuen parekoa gaiztotasunean, gure herri frantsesaren etsaia arlo guztietan. Txanpon bakar batengatik hiltzen du frantsesa, ahal badu, nafarrak edo euskaldunak.

 Hango eskualde batzuetan, Bizkaian eta Araban hain zuzen, nafar gizonezkoek andrazkoei eta andrazkoek gizonezkoei, lotsariak erakusten dizkiete elkarri, berotzen diren bitartean. Gainera haragikeria lohian lotzen dira abereekin nafarrak; hesgailua zintzilikatzen omen die nafarrak mando emeari eta behorrari gibelean, berak baino ez izateko hartarako bidea. Gainera musu likitsak ematen dizkio andrearen eta mando emearen aluari. Horregatik gaitzetsi egin behar ditu nafarrak heziketadun orok.

 Gudazelaian ordea kementsutzat jotzen dira, gazteluak erasotzeko nekaezintzat. Hamarrena ordaintzen zintzoak omen dira, aldareetako opariak eskaintzen iraunkorrak, nafarra elizara doan bakoitzean ogiaren, ardoaren, gariaren edo beste opagairen baten eskaintza egiten baitio Jainkoari.

 Noranahi doala nafarra edo euskalduna, adarra eraman ohi du idunetik zintzilik ehiztariak bezala eta azkonak deitzen dituen bi edo hiru jaurtigai eskuetan. Etxera sartu edo irtetean miruak bezala egiten du txistu ahoarekin eta leku ezkutuan edo bakartian lapurretan egiteko gordeta egon eta lagunei isilean deitu nahi dienean hontzaren modura kantatzen du edo otsoaren erara egiten du ulu.

 Eskoziar jatorrikoak direla esan ohi da, hauen antzekoak baitira ohiturak eta tankerari dagokienean, Julio Zesarrek hiru herri, hots, nubiarrak, eskoziarrak eta buztandun kornuallestarrak bidali omen zituen Hispaniara zergak ordaindu nahi ez zizkiotenez herri hispaniarrak menderatzera, gizonezko denak ezpataz hil eta andrazkoak soilik uzteko bizirik aginduz. Hauek lurralde hartara itsasoz iritsi zirenean, itsasontziak apurtu eta dena suntsitu zuten suaz eta ezpataz, Bartzelonako hiritik Zaragozaraino eta Baionatik Oca Mendietaraino. Ezin izan zituzten muga hauek zeharkatu, Gaztelakoek elkarturik hauei aurre eginez euren mugetatik kanpora jaurti baitzituzten.

 Naiera, Iruñea eta Baiona bitartean dauden itsasaldeko mendietara heldu ziren hauek ihesean, itsasbazterrera hain zuzen, Bizkaia eta Arabako lurraldeetara. Hemen bizitzen geratu eta gotorleku asko eraiki zituzten, gizonezko denak hil, hauen emazteak indarrez harrapatu eurentzat eta hauengandik umeak sorrarazi zituzten, zeintzuei nafarrak deitu baitiete gero atzetikoek eta horregatik non uerus 'ez benetakoa' bezala ulertzen da nauarrus 'nafarra', esan nahi baita benetako ez den jatorritik edo garbia ez den etorkitik sortua. Naddaver izeneko hiri batetik ere hartu zuten hasieran izena nafarrek; hiri hau euren aurreneko eskualdean dago eta San Mateo apostolu ebanjelariak bihurtu zuen Jainkoagana bere irakaspenez. 

Iturriak: Harluxet; Gidor Bilbao Telletxea (Uztaro 10)